فرهنگ و ادبیات

فرهنگ مردم تاجیک به روزگار باستان برمی گردد. تا این تاریخ مردم تاجیک اکثریت سنت ها و رسوم را حفظ نموده اند و آن را با سبک زندگی امروزی تلفیق نموده اند. در صورتی که شما علاقمند به تاریخ  باشید آنگاه تاجیکستان می تواند موارد زیادی با قدمت قرن اول قبل از میلاد مسیح را در اختیار شما قرار دهد.

شاید دیدن مناظر سنتی پنجه کنت بسیار جالب باشد. باستان شناسان بناهای مسکونی و مذهبی را می یابند که شامل نقاشی های حیرت انگیز تاریخی، مجسمه های عظیمی است که به قرن هفتم و هشتم بعد از میلاد مسیح بر می گردد. ترکیب معماری این شهر طبق تحقیق دانشمندان به نحوی است که درمیان شهرهای دیگر آسیا همتایی ندارد.

مردم تاجیک به عنوان صنعتگران صنایع دستی سرامیک معروف می باشند. در شهرها و دره ها، مردان ظروف سرامیکی را بر یک چرخ سفالگری درست می کنند. در نواحی کوهستانی، چرخ های سفالگری مورد استفاده قرار نمی گرفتند. بلکه زنان کوزه هایی را با دست به همراه غلطک های سرامیکی یکی بر بالای دیگری شکل می دادند. تا هم اکنون برخی انواع کهن صنایع دستی از یک نسل به نسل دیگر حفظ شده اند. تنگ های منحصر به فرد و رنگین، قاب ها و ظروف مزین به اقلام نمایشی در سالن های هنری دوشنبه مورد استفاده قرار می گیرند و هنوز جز اشیای سنتی میباشند.

بافندگان ، سفالگران، مسگران، آهنگران، درودگران  و سنگ کاران  ( مرمر سفید) همگی در شهرها وجود دارند. در برخی بخش ها الگوهای کاغذی و پارچه های ابریشمی تولید می شوند. آنها اساسا توسط مردان بافته شده و در دهکده های مرتفع زنان از بافته های پشمی و قالی های کاغذی در دستگاه های بافندگی ساده استفاده می کنند در حالیکه مردان بافته کاغذی یا بافته پشمی بر دستگاه های بدوی بافندگی را تولید می نمایند  که با آنها شلوارها یا لباس های شب را درست می کردند. مردم تاجیک هم اکنون الگوهای مزین منحصر به فرد سنتی قلاب دوزی را انجام می دهند. تزئین های اصلی امروزی عرقچین ها، لباس های زنانه و لوازم خانگی از قبیل قلاب دوزی سوزنی ، پوشش های مزین –  رویه ها و سفره ها – رومیزی به قدمت صدها سال قبل میباشند.

قبل از هجوم عرب ( در آغاز قرن هفتم بعد از میلاد مسیح ) گروه های اصلی مذهبی زردتشتی ها و مانویان  آیین بودائی و آیین هندو بودند. با این وجود اسلام به طور آهسته جایگزین مذاهب دیگر شد.  مساجدی بنا نهاده شد که مسمانان قرن 11 تا 12 بخوبی تا به امروز از محافظت نموده اند از جمله  در سایات، مزار شریف یادگارهای دره حصار و یک مسجد در اورا – تپه ( استرافشان) از قرن 15 که به طور کامل حفظ شده بودند.

گفته می شود که مذهب مردم تاجیک موید اشتیاقشان به درک دنیا از طریق علم و ادبیات است. مهاجمان عرب زبان اصلی دری تاجیک را از بین بردند. با این وجود زبان دری زبان اصلی نوشته های قدیمی تاجیک بود: ادبیات، آوازها و کتابهای علمی.

دروه شکوفایی فرهنگ تاجیک، توسعه علم و ادبیات طی سلطه سامانی بود. در حالی که سلسله سامانی نفوذ بغداد و دمشق را به هر روش ممکنی دفع نمود، حوزه های اشعار به فارسی گرامی داشته می شد. شرایط مساعد در دربار برای توسعه علم و فرهنگ ترتیب داده شده بودند. اشخاص مستعد در بارگاه زندگی و کار می نمودند. به طوری که کل نسل دانشمندان بزرگ، شاعران و چهره های دولتی ظاهر شده بودند. در میان آنها موسس ادبیات فارسی – تاجیک قدیمی ، رودکی بود.

عبدالله جعفر بن محمد جوان یا توسط منابع دیگر عبدالحسن به مشتاقانه به تحصیل می پرداخت و  غروبها آواز می خواند. تا این که آوازه فصاحت و زیبایی شعر به امیر رسید. بعدا در حالی که رودکی در دربار زندگی می کرد اشعار بزمی– قصاید ، غزل های آسان و رباعی های متحیر کننده و متنوعی را سرود.

دانشمند برجسته و شاعر ابوعلی ابن سینا ( ابن سینا سال 980-1037) در برابر مخالفت با روشنفکری، ستایش علم و ذهن پی جویانه مبارزه نمود. عقاید او بعدها در کار شاعر و فیلسوف ناصر خسرو منعکس گردید. در اشعاری مانند "سعادتنامه"  ، "روشنایی نامه"   او انسانیت را ستایش نمود و  طرفدار شایستگی و اهمیت علم بود.

در قرن 13 سعدی شیرازی کتاب معروفش بوستان و گلستان را خلق نمود. دو قرن دیگر جامی از عقاید انسان گرایی در اشعار هفت تحت عنوان هفت اورنگ و در مجموعه مثل ها ( باغ بهار) طرفداری نمود.

نویسندگان بزرگی با استعداد خدادادی از جمله احمد دانش ،  ابوریحان بیرونی، الخوارزمی ،امام ترمزی ، فارابی   و عمر خیام نیز جزو  مجموعه دانشمندان، ریاضیدانان و نویسندگان بودند. برخی از آنها آثار جاودان خود را  در دوره اسماعیل سامانی بر جای گذاشتند. در سال 1999 تاجیکستان به طور باشکوهی هزار و صدمین سالگرد دولت سامانی را جشن گرفتند.

زندگی فرهنگی تازه تاجیکستان نمی تواند بدون تاتر اپرا و باله، تاتر درام تاجیک ، تاتر درام روسی ، علوم اکادمیک ، دانشگاه های دولتی، موزه های تاریخی و موزه های هنرهای بصری تصور شود. سکنی گزیدن در دره زیبای حصار، شهر دوشنبه  ساختمان های یادگاری شوروی و ساختمان های تازه مشخص می نماید. مسافرتتان را با بازدید از بازار مشهور سبز ( بازار شاه منصور)، فروشگاه مرکزی ، نمایشگاه هنری، نوشیدنی چای تازه در خانه چای راحت ، قدم زدن در  بلوار سبز مرکزی و لذت از استراحت در میدان مسکو تنوع بخشید.

 

جمعیت

فرایند تشکیل تبعیت تاجیکی در قرن چهارم تا پنجم اغاز گردید و در شرف قرن نهم تا دهم با دولت سامانی پایان یافت. گروه های قومی تاجیکی ها برخی از اقوام باستانی آسیای مرکزی بودند: باختریها ، ساکسها ، سغدیان ، تخاریها ، سرمتیان ، ماساجتها .

کل افراد با گویش ایرانی و نیز درادهای هندوستان و افراد نورستان، تاجیکی ها به عنوان منشا قومی مانند اریایی ها را در نظر گرفته می شوند. نیاکان تاجیک  مردمی بودند که به زبان های ایرانی شرقی گویش می نمودند. با این وجود نیاکان مردم تاجیکی امروزی فارسی صحبت می کردند زیرا انها مربوط به زبان های گروه غربی ایرانی میباشند. زبان فارسی جدید به عنوان فارسی در ایران و دری در افغانستان به عنوان زبان تاجیک در اسیای مرکزی با آغاز از قرن هشتم بعد از میلاد مسیح معین شده بود. ایرانیان قسمت شرقی زبان فارسی را در دوره حمله اعراب مسلمان به اسیای مرکزی پذیرفته بودند به طوری که موجب مهاجرت پارسیان (ایرانیان قسمت غربی) به سمت آسیای مرکزی (شامل چین غربی) شدند. در نتیجه این نفوذ، ایرانیان محلی شرقی (مردم تاجیک) شروع به گویش به پارسی نمودند. ولی بدون تردید زمینه هایی برای زبان های انها مربوط به زبان ها و لهجه های اولیه ایرانی شرقی وجود داشتند.

مردم شناسی تاجیک به عنوان نژاد قفقازی اطلاق می شود. مو و چشمان سیاه، بازه تنوع پوستی از پوست تیره تا پوست به رنگ روشن تغییر می نماید به طوری که برای مردم تاجیک ویژه می باشند. ساکنین نواحی دره ای  سغد  ویژگی های مغولی شایان توجهی دارند: موی کم، صورت های پهن و جشمان باریک. مو و چشمانی به رنگ روشن در پامیر معمول میباشند.

ترکیب ملی کشور بر اساس فرصت تاریخی تعریف می شود. کشور تا زمان کاوش های جغرافیایی فوق العاده پیرامون جاده های مبادله جهانی برای کل دوره هجوم و رقابت های مختلف به طور مکرر رنج می برده است. قلمرو تاجیکستان نواحی وسیع را ارائه می داد و از این رو تحریک غیر معمولی ترکیب قومی جمعیت خصوصا در نواحی جنوبی را تحریک می نمود.

 مردم تاجیک اولیه  بر اساس زبان، سبک زندگی و دیگر علائم این اقوام قابل ذکر هستند : شغنان – روشنی ، کوفی ، یزگولمی ، وخانی ، ایشکاشیمی و برتنگی ها  بودند.  آنها ناحیه خودمختار بدخشان کوهی در تاجیکستان را تشکیل می دهند. گروه خاص دیگر مردم تاجیک یغنابی ها می باشند، نوادگان سغدیان در دره کوه های مرتفع یغناب ( جزو زرافشان ) ساکن می باشند. زبان آنها یکی از لهجه های کهن زبان های می باشد که توسط قسمتی از تبار مردم تاجیک تا هجوم آسیای مرکزی توسط اعراب در قرون هفتم و هشتم مورد استفاده بود. در حال حاضر یغنابی ها  به دو زبان یغنابی  و تاجیک گویش می نمایند.

برای تاجیکستان، در هر منطقه کوهستانی توزیع غیریکنواخت جمعیت در نواحی خیلی مرتفع به نحو ویژه ای می باشد.

نواحی کوتاهتر دره های رودخانه بزرگ به نحو وسیعی توسعه داده می شوند و شلوغ می باشند. شیب ها و مناطق کوهستانی کم جمعیت و یا خالی ازسکنه می باشند. انبوه عمده جمعیت در شهرها ، بخش ها و دره ها در ارتفاعات حداکثر 1000 متر زندگی می نمایند. اکثریت جمعیت تاجیکستان در مناطقی از 1000 تا 2000 متر زندگی می نمایند که تنها برخی در ارتفاعات بیش از 2000 متری سکنی دارند.

در جنوب تاجیکستان تعداد کمی از عرب ها زندگی می نمایند. ترکمن ها قوم ارساری (Ersari ) در مناطق دورد افتاده پایین تر وخش از اواسط قرن چهاردم سکونت دارند. مردم قرقیز در شمال شرقی و شرق پامیر اقامت دارند. کولی های آسیای مرکزی در دسته های مجزا زندگی می کنند به طوری که مردم محلی انها را لولی یا جوگی می نامند. روسیها، تاتارها و گرجی ها، ارمنی ها، آلمانی ها و یهودیان آسیای مرکزی نیز در شهرهای تاجیکستان زندگی می نمایند.

اکثریت جمعیت تاجیک به اسلام ایمان دارند. اکثر جمعیت کشور مسلمانان سنی تشکیل می دهند و تنها کسر کوچکی از مردم تاجیک شیعه میباشند. یکی از ویژگی های تاجیکستان رشد بالای جمعیت می باشد که در حال حاضر حدود 7 میلیون نفر در کشور زندگی می نمایند.

 

جغرافیا و اقلیم

تاجیکستان در جنوب شرقی آسیای مرکزی واقع شده است. از طرف غرب و شمال با ازبکستان و قرقیزستان ، در جنوب با افغانستان و در شرق در اکثر ناحیه کوه ها با چین مرز دارد.

اقلیم:

آب و هوا های گوناگونی در تاجیکستان بخاطر ارتفاع و ویژگی پستی و بلندی تشکیل یافته توسط کوه ها تعیین می شود. اقلیم با تابستان خیلی گرم و زمستان معتدل در دره ها در ارتفاع 350-500 متر غالب است. تابستان طولانی ( بیشتر از  200روز) به ویژه برای این اقلیم و مقدار کم نزولات جوی 150-200 میلی متر مطرح میباشد. آب و اقلیم دارای تابستان داغ و زمستان سرد خصوصا برای تپه های کوهستان،  جنوب – غرب قسمت پایین تپه ها و دره های خیلی عمیق وجود دارد. اقلیم معتدل خصوصا در رشته های کوه های تاجیکستان و قسمت جنوبی پامیر به ارتفاع 1500 الی 3000 متر وجود دارد. در رشته کوه هایی به ارتفاع بیش از  3000متر اقلیم سرد وجود دارد ، که دارای تابستان های کوتاه و زمستان ها طولانی و خیلی سرد است. کوه های بلند و اقلیم های صحرایی به خصوص در قسمت شرقی پامیر وجود دارد. نزولات در این ناحیه فقط 600 الی 1000 میلی متر می باشد که به طور عمده طی فصل تابستان صورت می گیرد. در پامیر تابستان ها خشک و کوتاه است در حالی که زمستان ها خیلی شدید به همراه برف کم و طولانی مدت  می باشند. در ارتفاع های زیاد لایه های خیلی عمیق یخ تا 1.5 متر را می توان یافت.

کوه ها:

تاجیکستان کشوری است که توسط کوه های بلند و رودخانه های بسیار زیبا در برگرفته می شود. تقریبا اکثر نواحی جمهوری ( بیش از%  39) با کوه پوشانده می شود به طوری که قسمتی از سیستم های کوهستانی پامیر، تیان شان و حصار آلای به همراه ارتفاع اتی از 300 تا7495 مترمیباشد. در قسمت جنوب شرقی کشور کوه های پامیر برخی از حشم اندازهای بی نظیر را در اختیار شما قرار میدهد. پایین ترین گذرگاه عبور در پامیر ، کمالویاک به ارتفاع4340 مترمی باشد که در یک سطح با مونت بلک (Mount Blanc) بلندترین قله رشته کوه آلپ اروپا می باشد. بلندترین قله در پامیر ، قله کمونیسم (Communism)می باشد که به اسماعیل سامانی (Ismoili Somoni) به ارتفاع7495 مترتغییر نام یافت.

در قسمت شمالی – غربی تاجیکستان رشته کوه های بیشتری شامل ترکستان ( شیب های شمالی برفی که به ارتفاع 3500 الی 4000 متر می باشد)، زرافشان و حصار  می باشند. کوه های مشهور و زیبا با  شکل های برجسته و ارتفاع بسیار زیاد ( 5495 متر) در این ناحیه واقع شده اند. قسمت شمالی کشور توسط وادی فرغانه احاطه می شود. توسط رشته کوه های کورامین (Kuramin) و دشت وسیع گالودنایا (Golodnaya) احاطه شده است. برف و یخ طی کل سال در ارتفاع بیش از 4000 الی 5000 متر وجود دارد. این قله های برفی برای دره های تاجیکستان و کشورهای همسایه  هوای مطبوعی را فراهم می نمایند، زمانی که یخچال های طبیعی و برف ذوب می گردند آب رودخانه ها تامین می گردند. طرح کوه های تاجیکستان هر عکاسی را به رویای دیدهای پانورامیک جادویی در روز آفتابی درخشان می برد.

یخچال های طبیعی و رودخانه ها:

یخچال های خوش منظر تاجیکستان در آسیا با یخچال فدچنکو (Fedchenko) به طوری که بزرگترین آنها با طول حیرت آور 77 کیلومتر و عرض 1700 تا 3100 متر می باشد.

رودخانه ها به سرعت در قسمت پایین رشته کوه ها و دره های عمیق از منبع آنها در کوه های پامیر  سرازیر می شوند. رودخانه های مربوط به کوه های عظیم منابع گرانبهای برای کشور تاجیکستان و کشورهای همسایه آن محسوب می شوند. اکثر این رودخانه ها به دریای آرال می ریزند و تنها برخی از آنها به دریاچه کاراکول (Karakul) یا آبگیر تاریما (Tarima)(چین) می ریزند.  بیش از 900 رودخانه در تاجیکستان وجود دارند که بزرگترین آنها, زرافشان، سیردریا، آمودریا، کافرنهان و نیز رودخانه های وخش و پنج (Kafarnigan Amudarya, Sirdarya, Zarafshan,، Vakhsh and Pyanj rivers ) که از کوه های بلند سرچشمه می گیرند و از آبهای یخچال های سنتی تغذیه می گردند. یکی از بزرگترین رودخانه ها رودخانه پنج می باشند به طوری که مسافت 921 کیلومتر را، در امتداد مرز جنوبی بین تاجیکستان و افغانستان در بر می گیرد. رودخانه وخش بالغ بر 525 کیلومتر را در تلاقی رودخانه های پنج و وخش گسترش می دهد. آمودریا از بزرگترین رودخانه کشور شکل می گیرد. رودخانه بزرگ دیگر سیردریا می باشد به طوری که از قسمت های شمالی تاجیکستان به طول 105 کیلومتر عبور می نماید. جریان سریع رودخانه زرافشان از مرکز کشور جریان می یابد و در جنوب رودخانه کافرنهان  به آب های آمودریا می پیوندد.

دریاچه ها:

دریاچه های ارزشمند اندکی در کشور وجود دارند.  به طور عمده در کوه های تاجیکستان مرکزی و در پامیر می باشد. یکی از بزرگترین و جالب ترین دریاچه ها، دریاچه کرکول (Karakul) می باشد که در قسمت شرقی پامیر به ارتفاع حدود 3900 متر واقع شده است.  با قطر 52 کیلومتری (32 مایلی)،  این دریاچه محصور در خشکی هیچ نوع جریان خارجی ندارد از این رو از نظر محتویات نمک بالا می باشد. این دریاچه فرورفتگی مدوری در کوه های به مساحت 380 کیلومتر مربع است که توسط شهاب سنگی در حدود 5 میلیون  سال قبل به زمین برخورد نموده تشکیل شده است. اسم ان "کرکول"    به معنی دریاچه آبی عمیق است که اشاره به عمق 230 متری آن دارد.  مستشاران  انگلیسی در هند، این دریاچه را به نام دریاچه ویکتوریای پامیر  می شناختند.

دریاچه های سریز و یاشی کول (Sarez & Yashikul) که در نتیجه زمین لرزه ها و رانش زمین تشکیل شده اند توسط سواحل شیب دار احاطه می شوند و از ماهی غنی می باشند. دریاچه سریز یکی از عمیق ترین دریاچه ها با عمق بیش از  500 متر می باشد با این وجود متاسفانه دسترسی در حال حاضر محدود می باشد و بینندگان در این ناحیه اجازه ورود ندارند.

در میان محبوبترین دریاچه ها در کوه های فن (Fan)، قسمت غرب کشور دریاچه اسکندر کول (Iskanderkul ) میباشد که دارای زیبایی اسطوره ای و دسترسی آسان می باشد. جادهها اسفالتی خوبی دره را به سمت دریاچه دور می زند به طوری که اسم آن از الکساندر بزرگ مشتق شده است که در زبان فارسی به نام اسکندر میباشد. او در ساحل اسکندرکول طی یکی از حمله هایش در راه هند اطراق نمود. طبق افسانه ای  اسب جنگی اسکندر بنام " بوسفالوس " در این دریاچه غرق شده و میتوان آن را هنگامی که ماه کامل است دید که در سطح آب در حال دویدن است . دریاچه به رودخانه اسکندریه سرازیر  میشود که یک ابشار حیرت انگیز به ارتفاع 40 متر را تشکیل می دهد. یک سکو به بازدیدکنندگان امکان ایستادن درست بالای سیل رود رعد آسا را میدهد.

دریاچه های اله الدین( Allaudin)  در مرکزی ترین قسمت کوه های فان (Fan) نزدیک به بلندترین قله های ناحیه واقع می باشند. آنها به چشم انداز منحصر به فردی شامل تخته سنگ عظیم ( نتیجه هزاران زمین لغزش های عظیم هزاران سال قبل) و فرشی از پوشش چمن، خزه و گل ها میباشد. یخ آب سرد، کریستال شفاف و رنگ سبز پررنگ می باشد. دریاچه های اله الدین  دارای نقطه اغاز مورد استقبال مسافرین سوار بر گاری و کوه نورد آن می باشد و به همین دلیل دارای مکان های بسیار زیبا در منطقه زرافشان است.

کل گیاهان:

پست و بلندی منحصر به فرد و تنوع اقلیم ها، پوشش گیاهی غنی و عجیب و غریب در تاجیکستان را مشخص می نماید. در میان گونه های محلی درخت saxaul ، درخت پسته، archa، خاراگوش و grasswort موجود می باشند. گیاهان مدیترانه ای می تواند مانند کیالک،  درخت انجیر و درختان چنار مشاهده گردد. محصولات کاشته شده شامل چاودار و گندم می باشد به طوری که به طور وسیعی در تاجیکستان رشد می کند. بیشتر از 5000 گونه های گیاهی در کوه ها و دره های تاجیکستان شمرده می شوند. یکی از ویژگی های مجزای گیاهان محلی رایج گیاهان semifrutex ، بوته های پهن دشت، صحرایی و کاشت کوهستانی می باشد.

موقعیت تاجیکستان در یک منطقه صحرایی با اقلیم های خشک و پست و بلندی های کوهستانی ویژگی های خاک را معین مینماید. خاک ها براساس  sierozem نوعی خاک موجود در مناطق سرد به خشک دربرگرفته می شوند به طوری که خاکستری مایل به قهوه ای در سطحی با لایه سبکتر زیری میباشد. sierozem غنی از کربنات می باشد به طوری که با فراهم نمودن مواد مغذی ارزشمند برای گیاهان و به همراه ابیاری مصنوعی این نوع خاک محصولات متنوع که اکثر انها پنبه می باشند.

جانوران تاجیکستان:

جانوران تاجیکستان خیلی متنوع می باشد زیرا نیاز می شود که سازگار با مناطق کوهستانی عجیب و غریب و زمین های پایین به همراه اقلیم ها می باشد. حیوانات خاص در مناطق شمالی یافت می شوند به طوری که شامل خرس قهوه ای، خرگوش صحرایی، گورکن، راسو، نوعی سنجاب و مرال یا بزکوهی میباشند. برخی گونه های اسیای مرکزی و هندی – تبتی از قبیل پلنگ اسیایی، snowcock هیمالیایی و گرگ تبتی در اینجا یافت می شوند. حیواناتی از گونه های هندی در سراسر تاجیکستان از قبیل جوجه تیغی، پرستو و مرغ انجیر خوار و از گونه های افغانستانی مانند قوچ کوهی، ابشکن، مار کبری، سوسمار، مالاریا و موریانه در این منطقه نیز یافت می شوند.

در شرایط طبیعی که برای توسعه پستانداران مناسب می باشد. حدود 70 گونه پستانداران شکارچی و سم دار و حدود 46 گونه خزنده وجود دارد. برخی حشرات مختلف در تاجیکستان با بیش از 10000 گونه و حدود 350 گونه پرنده وجود دارند. برخی حیوانات مانند گراز وحشی، خرگوش صحرایی، روباه ، گورکن، کبک کوهی و غاز هندی حیوانات سرگرم کننده می باشند. مبادله غیرقانونی گونه ها منجر به کاهش شدید جمعیت برخی از حیوانات گردیده است. از این رو شکار محدود می شود و اندوختگاه طبیعی در کشور به منظور حفظ حیوانات ارزشمند و در معرض انقراض ایجاد شده اند.