نگاه کوتاه

 مرور

تاجیکستان ذخایر بیشمار قابل تجدید و منابع آب آشامیدنی سالم دارد. حدود 14500 یخچال طبیعی در تاجیکستان به همراه ناحیه کاملا سرد 11000 کیلومتر مربع میباشد به طوری که حدود 8 درصد کل خاک کشور را در برگرفته است. از یخچال های طبیعی بزرگترین رودخانه ها سرچشمه می گیرند که به شدت در اقتصاد ملی استفاده می گردند. در تاجیکستان بیش از 2500 رودخانه و کانال به  اندازه 90000 کیلومتر وجود دارد.

حجم آب دریاچه حدود 46.3 کیلومتر مکعب میباشد. ذخایر به اندازه 19.3 کیلومتر مکعب آب تازه و 16.2 کیلومتر مکعب آب زیرزمینی برآورد می گردند. این ذخایر بر دره های تنگ کوهستانی با اختلاف ارتفاع عمده ای زیاد می باشد. می بایست توجه شود که 54.3% دریاچه آرال توسط رودخانه تاجیکستان تامین می شود.

تاجیکستان صاحب ذخایر پایان ناپذیر محرکه مولد برق میباشد، برآورد 527 بیلیون کیلووات ساعت در سال ظرفیت متوسط سالانه 60.167 کیلووات می باشد. هزینه برق 0.4 U.S سنت به ازای هر کیلووات ساعت می باشد به طوری که در مقایسه با منابع انرژی دیگر خیلی کم می باشد. منابع مولد برق تاجیکستان از نظر فنی جهت توسعه به لحاظ احتمال پیش بینی شامل 317 بیلیون کیلووات ساعت در سال می باشد به طوری که تنها 5% تاکنون بهره برداری شده است.

از نظر اصطلاح پتانسیل مولد برق ، تاجیکستان  بعد از چین، روسیه، امریکا، برزیل، زئیر، هندوستان و کانادا در جهان  رتبه هشتم را دارد. برای شاخص های خاص پتانسیل مولد برق سرانه ( 73.8 هزار کیلووات ساعت به ازای هر سال برای هر نفر) و به ازای هر کیلومتر مربع ( 3682.7 هزار کیلووات بر ساعت به ازای هر سال در کیلومتر مربع ) کشور دومین و اولین رتبه را به ترتیب در جهان دارد. سهم محرکه مولد برق از نظر الگوی مصرف انرژی متوازن بیشتر از 95% است. پتانسیل محرکه مولد برق تاجیکستان سه برابر بیشتر از مصرف جاری کل برق آسیای مرکزی میباشد. به واسطه کاربرد کارای این منابع منطقه از ارزانی و تمیزی انرژی از لحاظ زیست محیطی مطمئن است.

بیشتر پتانسیل مولد محرکه برق در سیردریا، وخش ، پنج ، آمودریا  و آبگیر های زرافشان متمرکز می گردد.

برآورد انرژی پتانسیل محرکه مولد برق تاجیکستان خیلی کم بود. اکثر پتانسیل محرکه مولد برق در مناطق غربی جمهوری متمرکز می شود.

ذخایر پتانسیل انرژی محرکه مولد برق تاجیکستان

استخرهای رودخانه نسبی سالانه

رودخانه
mWt نسبی سالانه

انرژی
TWt.h سهم کلی

حجم
%

Panj

14030

122,90

23,2

Gunt

2260

19,80

3,73

Bartang

2969

26,01

4,93

Vanj

1191

10,34

1,96

Yzgulem

845

7,40

1,39

Kyzyl-su

1087

9,52

1,78

Vakhsh

28670

251,15

48,00

Kaphirnigan

4249

37,22

7,00

Lakes Kara-Kul

103

0,90

0,17

Surkhan-Daray

628

5,50

1,03

Zeravshan

3875

33,94

6,38

Syr-Daray

260

2,28

0,43

جمع کل

60167

527,06

100

    

  منابع قوه محرکه مولد برق تاجیکستان بر اساس طبقه بندی ها:

مناطق

ذخیره صنعتی

امکانات بالقوه

N,mWt

Production,TWt.h

رودخانه های بزرگ

Creek L more 10 km

Creek L less 10 km

N,
мВт

TWt.h

N,
mWt

TWt.h

N,
mWt

TWt.h

Sughd

1590

13,93

1544

13,52

1303

11,41

1288

11,28

RRS and
Khatlon

17709

155,13

22744

199,24

3974

34,81

16056

140,65

GBAO

5884

51,54

6990

61,23

2555

22,38

3713

32,53

جمع

25183

220,6

31278

274

7832

68,61

21057

184,46

 صادرات برق

صادرات برق بخاطر موقعیت جغرافیایی تاجیکستان برای کشورهای خارجی نزدیک و دور مقرون به صرفه می باشد. هدف تولید برق توسط نیروگاه  برقی راغون و نیروگاه سنگ توده به همراه صدور برق تابستانی بیش از حد، پروژه های سرمایه گذاری ساخت VL-500-765  کیلو ولت در افغانستان، پاکستان، ایران و جمهوری خلق چین صورت گرفته اند. ساخت خطوط برق از قلمرو افغانستان به شهر پیش آور پاکستان به طول تقریبی 600 الی 650 کیلومتر صادرات برق را به جمهوری پاکستان به ظرفیت 5.5 بیلیون کیلووات ساعت سالانه و با بهره وری سالانه حدود 200 میلیون دلار امریکا تضمین خواهد نمود. مطابق با ویژگی مقدماتی ،هزینه تقریبی خطوط انتقال 350 میلیون دلار امریکا میباشد.

یادداشتی مبنی بر ساخت LEP 765  756 کیلو ولت (500 کیلو ولت) راغون- خاروغ - وخان و کوریدور چیترال – پیشاور ( Rogun - Khorog - Wakhan Corridor - Chitral - Peshawar ) بین دولت جمهوری تاجیکستان و دولت جمهوری اسلامی پاکستان وجود دارد.

توافقی با وزیر بخش انرژی و اقتصاد آب افغانستان پیرامون تهیه برق وجود دارد. با حمایت وزارت واحدهای بخش انرژی جمهوری تاجیکستان، شبکه توزیع در مناطق مرز شمالی افغانستان احیا می شود. از طریق احیای LEP-110 کیلو ولت ، برق به شهر کوندوز (Kunduz) منتقل میگردد.

در حال حاضر برق انتقالی 10-15 مگاوات میباشد. در گزارشی با جمهوری اسلامی ایران موضوعاتی مربوط به انتقال نیروی برق به ایران به ظرفیت 6 بیلیون کیلووات ساعت امضا گردید.

تاجیکستان در حال حاضر امکان صادرات برق به ایران در تابستان به ظرفیت 1.5 الی 2 بیلیون کیلووات ساعت را دارد. ایران در حال جستجوی امکان انتقال نیروی برق از جمهوری ازبکستان و جمهوری ترکمنستان میباشد به طوری که ساخت LEP-400  کیلو ولت به طول 245 کیلومتر از شهر مری ( ترکمنستان) به شهر مشهد ایران را آغاز نموده است.

با تکمیل ساخت نیروگاه برقی راغون و ساخت نیروگاه " سنگ توده -2"  تنها 8 الی 10% پتانسیل نیروی محرکه مولد برق جمهوری تاجیکستان مورد استفاده قرار خواهد گرفت. به طور همزمان م خارجی برای حمایت از ایمنی انرژی با افزایش سرعت در ارتباط با افزایش قیمت ها و تخلیه ذخایر سوخت معدنی در کشورهای همسایه ارتقا خواهد یافت به طوری که پتانسیل نیروی محرکه مولد برق کافی ندارند.

با هدف توسعه همکاری کامل در زمینه توسعه پتانسیل نیروی برق حکومت جمهوری تاجیکستان در مورد کشورهایی که علاقمند به ساخت واحدهای نیروگاههای برقی برای خودشان در قلمرو تاجیکستان می باشد، از این موضوع استقبال می نماید.

در دهه 1970 برنامه چند منظور استفاده از رودخانه پنج و رودخانه آمودریا که توسط دپارتمان آسیای مرکزی پروژه آبی انجام شده بود به نام زوک (Zhuk S.Y) معروف گردید که ما آن را در دسترس داریم و برای انجام استراتژی توسعه انرژی ابی مورد استفاده قرار می دهیم. تنها در رودخانه پنج جریان ورودی اصلی آمودریا ساخت 14واحد انرژی ابی که از نظر اقتصادی با ظرفیت 300 مگاوات تا 4000 مگاوات و به همراه 86.3 بیلیون کیلووات ساعت تولید نیرو در سال می باشد را تامین می نماید.

یکی از پروژه های جذاب ایستگاه نیروی محرکه مولد برق دشت جوم  با ظرفیت 4000 مگاوات و با ظرفیت ذخیره 17.6 کیلومتر مکعب میباشد. نیروگاه برق دشت جوم  در ناحیه مرزی بین جمهوری تاجیکستان و افغانستان قرار گرفته است و اساسا اهمیت فوق العاده برای اقتصاد در حال بهبود افغانستان از جمله آبیاری صدها هزار هکتار زمین کشاورزی میباشد که استخدام منابع نیروی انسانی را و توسعه عرضه غذا برای جمعیت افغانستان تضمین خواهد نمود. ارزیابی اقتصادی و فنی مقدماتی مشخص می نماید که نیروگاه برقی دشت جوم یکی از اقتصادی ترین و طولانی مدت ترین ایستگاه های تاجیکستان می باشد. توسط تولید 15.6 بیلیون کیلووات ساعت در سال، سرمایه گذاری نقدی مخصوص 800 دلار به ازای هر کیلووات ظرفیت نصبی می باشد. هزینه پروژه بر اساس برآورد مقدماتی 3.2 بیلیون دلار است. دشت جوم ترکیبی از انرژی آبی ( و برقی) میبایست به عنوان پتانسیل پروژه منطقه ای برای مقاصد انرژی و آبیاری در نظر گرفته شود. امکان آبیاری صدها هزار هکتار زمین کشاورزی در افغانستان، منبع آب تضمینی برای ترکمنستان و ازبکستان، تقریبا به طور نسبی مصرف کنندگان برق در افغانستان، ایران، پاکستان و جمهوری  خلق چین، جبران پروژه در طی 4 الی 5 سال خدمات تضمین می نماید.

تحقیق های اولیه نشان داده اند که با توجه به جریان های ورودی رودخانه های نامبرده ، در قسمت بالا دست از نظر فنی ساخت بیش از 200 واحد کوچک انرژی ابی به ظرفیت ده کیلووات تا 3000 کیلووات در مناطق کوهستانی امکان پذیر میباشد.

مصرف انرژی

تاجیکستان مقادیر وسیع هیدروالکتریک ( 527 بیلیون کیلووات ساعت) و ذغال سنگ ( 700 مگا تن) پتانسیل را دارا می باشد به طوری که تنها کسر کوچکی ( کمتر از 6% هیدروالکتریک و ذغال سنگ ناچیز) به کار گرفته شده است. منابع هیدروکربن محدود میباشند و تاجیکستان وابسته به محصولات نفتی و گاز طبیعی وارد آتی  می باشد و حفاری نفتی از زمان جنگ شهری احیا نشده است. تاجیکستان تقریبا کل نفت را به طور عمده از ازبکستان وارد می نماید. گاز طبیعی در ختلان استخراج می شود ولی باز هم 95% تقاضای داخلی توسط واردات از ازبکستان و ترکمنستان تامین می شود. ذخایر ذغال سنگ تاجیکستان در 700 میلیون تن با بزرگترین حوزه در منطقه سغد برآورد می شود.

نمودار بخش برق به تنهایی حدود 5% GDP را نشان می دهد و ورودی برای دو صادرات عمده کشور می باشد: پنبه و آلومینیوم. تولید حدود46 GWh در هر روز، با پیک تولید در تابستان به طور میانگین 52 GWh در هر روز میباشد به طوری که به 38 GWh در دوره زمستان در جریان آبی کم افت می نماید. نیروگاه پامیر-1 (Pamir-1 HPP ) 75% از ظرفیت در سیستم عمده شبکه ای خودمختار منطقه  بدخشان کوهی  را د آراست که توسط شرکت اختصاصی Pamir  Energy تحت امتیاز انحصاری اعطای از طرف دولت کار می نماید.

سیستم شبکه ای شمال – جنوب در تاجیکستان وسیله کلیدی برای واردات و صادرات مقادیر نسبتاً قابل ملاحظه برق می باشد.

دو خط 500 کیلوولتی از ایستگاه "نورک" به ایستگاه  ریگار(Regar) و یک خط از آنجا 500 ایستگاه 500 کیلوولتی در ازبکستان وجود دارند. دو زیر ایستگاه 500 کیلوولتی و حدود 300 کیلومتر خط انتقال برق 500 کیلوولتی نیز وجود دارند.

220 کیلوولت سیستم شامل 30 زیر ایستگاه و 1200 کیلومتر خط می باشند. علاوه بر این، تقریبا 2800 کیلومتر از 110 کیلوولت خط در این عملیات وجود دارند. پروژه دیگر توسط چین جهت ارتباط نورک و کولاب  با خط انتقال 220 کیلوولت نیز در حال آماده سازی می باشد. با لحاظ نمودن میزان مصرف، تالکو، کوره ذوب آلومینیوم ، حدود 40% از کل منابع را مصرف می نماید. مصرف خانگی حدود 28% و برای 15% آبیاری صورت میگیرد.

تاکنون میانگین تعرفه برق به طور قابل ملاحظه ای زیر سطوح قیمت احیایی به مقدار 0.006 دلار به ازای هر کیلووات ساعت بود. این مسئله بخاطر فنی بودن بالا و افت های تجاری و سطوح گرداوری ضعیف بود. اخیراً تاجیکستان اقدام به افزایش تدریجی سالانه تعرفه میانگین به سطح قابل دسترسی مالی در انتهای سال 2010 نموده است. در بخش گاز، تعرفه های کنونی به جهت نزدیکی آنها به سطوح مالی قابل دسترس افزایش یافته اند. قیمت های ذغال سنگ بر مبنای بازار می باشند.

مصرف انرژی داخلی معادل حدود 0.5 تن نفت می باشد به طوری که سطح توسعه اقتصادی خیلی بالا معین شده بود. این مورد به علت بهروه وری پایین و نیازهای حرارتی طی زمستان مطرح می باشد. با افزایش قیمت های سوخت وارداتی مصرف خانگی به سمت  برق جهت حرارت و پخت وپز متمایل می شود و  برق تنها شکل قابل اعتماد قابل دسترس انرژی می باشد و خط مشی های قیمت گذاری ارزان دولت تشویقی برای جایگزین کردن برق به بجای شکل های دیگر انرژی است.   

تاجیکستان با پتانسیل هیدروالکتریک نسبتا زیاد به نیازهای داخلی از استراتژی های رشد صادرات محور به دلیل وابستگی ان تبعیت می نماید. با این وجود در برخی قسمت ها پتانسیل به خوبی شناخته نشده است به علت : الف) منابع مهم جهت توسعه واحدهای نیروی محرکه برق و خطوط انتقال مربوطه. ب) همکاری منطقه ای محدود ج) فقدان پایداری سیاسی و شفافیت در بازارهای صادرات.