کشاورزی

مرور

کشاورزی بعد از صادرات غیر فلزی دومین بخش بزرگ میباشد به طوری که حدود 70% فضای کاری، با احتساب  25% در آمد از صادرات و 35% مالیات را تشکیل می دهد. پنبه محصول عمده کشاورزی قابل صادرات بوده  به طوریکه 90% حجم کل صادرات محصولات کشاورزی را تشکیل می دهد. محصولات کشاورزی دیگر قابل صادرات میوه های مرکب و سبزیجات ( تقریبا 9% ارزش محصول قابل صادرات را تشکیل میدهد) به همراه ابریشم و محصولات ابریشمی ( تقریبا 1%) می باشد. در سال 2009 حجم تولید محصولات کشاورزی در انواع کل کشت ها 14.8 بیلیون سامانی بود به طوری که 43.5% تولید ناخالص داخلی کشور را تشکیل  می داد.

در حال حاضر بیش از 50 هزار کشاورز در کشاورزی کشور سهیم می باشند به طوری که 126 مزرعه تعاونی، 849 مزرعه تجمعی و 767 اتحادیه کشاورزی را تشکیل می دهند. در کل ،حدود 70% جمعیت در مناطق روستایی سکونت دارند. علیرغم فقدان اطلاعات در مورد ساختار اقتصادی روستایی، داده های موجود حاکی از موقعیت متداول بخش کشاورزی در تولید و استخدام جمعیت افراد می باشد.

متوسط تراکم جمعیت 43 نفر به ازای هر کیلومتر مربع میباشد که شاخص پایینی از لحاظ تراکم در برخی کشورهای آسیایی است  ولی همزمان از نظر تراکم نسبت به دیگر کشورهای آسیای مرکزی رقم بالایی می باشد. عمده جمعیت و اغلب سهم تولیدی بخش کشاورزی در قسمت غربی متمرکز است به طوری که 7% زمین به عنوان زمین پست و مناسب برای فعالیت کشاورزی محاسبه شده است.

پایه های صنعت کشاورزی

تاجیکستان شرایط آب و هوایی مساعدی برای کشت برخی محصولات دانه ای دارد. این کشور از آب و هوای قاره ای به همراه تابستان خشک و داغ در زمین های پست برخوردار است، ولی آب و هوای خنک تر و مرطوبی  در دره های کوهستانی و تپه های دامنه کوه وجود دارد. خاک در جنوب و دره های فلات به حد کافی حاصلخیز میباشد و در دره های شمالی کمتر حاصلخیز میباشد. با این وجود اصل منابع کشاورزی بر اساس سطح محدود زمین زراعتی و وابستگی زیاد به آبیاری مشخص می شود به طوری که برای رشد گیاهی و بر اساس مساحت عمده برای مراتع پیوسته لازم میباشد. توپو گرافی کوهستانی تاجیکستان امکانات محصول کشاورزی را محدود می نماید. تنها 30% کل قلمرو تاجیکستان یعنی تقریبا 4.1 میلیون هکتار می تواند برای تولید کشاورزی استفاده شود. تقریبا 800000 هکتار از زمینها زراعی می باشد به طوری که تقریبا 0.21 هکتار به ازای هر نفر برای جمعیت روستایی را تشکیل می دهد. بقیه 3.3 میلیون هکتار مراتع می باشند.

نواحی عمده کشاورزی در ارتفاع بین 300 و 1500 متر ، هنوز در پامیر  محصولات مانند سبزیجات، سیب زمینی ها و جو در ارتفاع 3900 متری رشد می نمایند. فرسایش خاک مسئله عمده ای می باشد به طوری که شامل فرسایش حاصل از باد بر مراتع قبلی است که جهت رشد گندم مورد استفاده قرار می گرفته است، فرسایش آبی و زمین لغز ه خصوصا در نواحی خیلی مرتفع مطرح می باشد. به طور کلی، سطح زمین زراعی در حال کاهش می باشد. این مورد مربوط به مراتع و زمین زراعی است.

کاربری زمین

2004

2005

2006

2007

2008

2009

زمین زراعی

857

803

735

714

718

699,2

محصولات دانه ای

101

103

98

98

98,6

98,6

چمن زار

27

22

19

17

17,6

17,6

مراتع

3259

3236

3258

3065

3064,4

3064,4

زمین ایشی

25

19

17

23

22,3

22,3

کل مساحت زمین زراعی

4269

4181

4127

3917

3921,0

3902,1

 سطح کم بارندگی امکانات تولید کشاورزی را محدود می نماید ، باران ضروری میباشد و نیز وابستگی به لزوم آبیاری برای رشد گیاه افزایش می یابد. در نتیجه، منابع آبی از نظر مقدار کافی می باشند به نحوی که حدود 85% زمین زراعی ( 720000 هکتار) در سیستم آبیاری واقع می باشند. طرح دقیق انجام نشده و فقدان مدیریت مناسب بر آبیاری، زه کشی و سیستم های پمپ در سالهای اخیر منجر به کاهش بهره وری استفاده از منابع آبی ، افزایش سطح آب زیرزمینی و افزایش شوری در برخی نواحی می گردد. در حال حاضر تنها 515000 هکتار زمین تحت آبیاری استفاده می شود.

سیستم های رودخانه ای ارزان قیمت، حدود 3/2 زمین آبیاری را تغذیه می نماید در حالیکه بقیه زمین ها را سیستم های پمپاژ تغذیه می نماید. پنبه، گندم، میوه ها و سبزیجات محصولات عمده دانه ای تحت آبیاری می باشند. در برابر فشار بالا در زمین زراعی، 3.3 میلیون هکتار مزارع پیوسته به ندرت با کاهش تعداد دام مورد استفاده قرار می گیرند به طوری که بعد از کسب استقلال ملاحظه می گردد ( بانک جهانی 2005)

بخش پنبه

پنبه یکی از عمده ترین محصولاتی می باشد که یک سوم زمین های زراعی، دو سوم تولید محصول و 75-90% صادرات را به خود اختصاص می دهد. 85% از کل زمینهای حاصلخیز در کشور استفاده می شود، همچنین سهم این بخش را در بر می گیرد. شرایط اکولوژی کشاورزی شامل 10 ماه روزهای آفتابی و منابع آبی فراوان برای تولید پنبه مساعد می باشند.

ناحیه کشت پنبه سالانه افزایش یافته و ظرفیت محصول طی سالهای گذشته به طور میانگین در حال کاهش میباشد به طوری که از 2.8 تن به 1.8تن کاهش می یابد. تولید محصول پنبه از 600000 تن دانه به 200000 تن دریک سال کاهش می یابد. در سال 2009 پنبه تولید شده بود.

طی سال های گذشته، رشد ظرفیت محصول و توسعه زمین در کاهش مخارج قیمت های واقعی تولیدکنندگان منجر ه به کاهش رشد ارزش تولید می گردد. به دلیل این که پنبه برای اقتصاد کشور بسیار حائز اهمیت می باشد دولت کنترل زیر بخش را واگذار نمی نماید. از طریق توزیع محصول و فر آوری بر مدیریت خصوصی توسعه یافته بودند، دولت به ارزش گذاری پنبه به عنوان محصول استراتژیک ادامه می دهد و طرح تولید غیررسمی را حفظ می نماید و نهادهای محلی آن را وضع می نمایند.

کل قدرت فرآوری مربوط به 41 ماشین پنبه پاک کنی 1.1 میلیون تن می باشد. پنبه پاک کن های تاجیکی به طور متوسط پنبه را طی مدت 200 روز پاک می نمایند در حالی که کشورهای غربی 110 الی 120 روز می باشند. پنبه در آوریل کشت می شود و تا نیمه نوامبر برداشت می شود.

دامپروری

تاجیکستان پتانسیل فوق العاده ای برای کشت محصولات رقابتی در بخش دامپروری و عرضه محصولات به بازار خانگی دارد. تحلیل تولید دام مشخص می نماید که تعداد کل حیوانات پرورشی و ماکیان سالانه در حال افزایش به طور متوسط 8 الی 10 به ازای هر سنت میباشد. با این وجود تعداد دام سالانه به طور متوسط از 25 به 10 سنت در حال کاهش می باشد. معروف است که نتیجه سازماندهی مجدد و تشکل تجمعی و وضعیت مزارع، سه طبقه بندی مزارع شکل گرفته بودند : سازمان های کشاورزی( تولیدات تعاونی ، مزارع سهامی)، مزارع کشاورزی و مزارع شخصی فرعی جمعیت. توزیع این مزارع از لحاظ خروجی ناخالص محصولات دامی غیر یکنواخت می باشد.

بنابراین سهم مزارع در تولید کل محصولات دامی به استثنای تخم مرغ و محصولات گوشتی ماکیان به طور ثابتی طی سالهای نه چندان گذشته رشد نموده است به طوری که از 85-90% تجاوز می نماید. توزیع این طبقه از مزارع برای راه حلی پیرامون مسئله تامین غذای جمعیت از طریق محصولات دامی محرز میباشد. داده های مربوط به توسعه داخلی بخش ها در سال 2006 نشان می دهد که سهم بنگاه کشاورزی در تولید کلی گوشت 3.65 هزار تن 6.2% از کل تولیدات را تشکیل می دهد. افزایش سرعت توسعه تولید دام بستگی به برخی عوامل دارد. مهمترین عوامل، معرفی فن اوری پیشرفته برای کشت محصولات تغذیه ای، استفاده منطقی از زمین های طبیعی و بر مبنای تقویت منابع علوفه ای خصوصا در خانوار روستایی می باشد. این مورد به نوبه خود تغذیه کامل، تولید مثل بهبودیافته، پیاده سازی تکمیلی کیفیت های تولید مثل و باروری و بدین ترتیب افزایش حجم تولید کلی را تضمین خواهد نمود و اساسا بهبود دسترسی جمعیت به محصولات دامی تولید خودشان را به همراه خواهد داشت. ضمنا منابع زمینی خیلی موثرتر از مزارع فرعی بهره برداری می شوند. به ازای هر یک هکتار زمین کشاورزی در خانوار های خصوصی، تولید ناخالص محصولات دامی 8-9 برابر بیشتر از مزارع رعیت کشاورزی می باشد.

پرورش زنبور عسل

پرورش زنبور عسل پتانسیل قابل ملاحظه ای برای توسعه در تاجیکستان دارد. تا چند سال قبل، تعداد خانواده زنبورها 150-160 هزار به طوری که 70% در میان زنبور داران اما تور متمرکز شده بود. تولید عسل بازارپسند در جمهوری تاجیکستان از 60 گرم به ازای هر نفر تجاوز نمی نماید. به طوری که این مقدار 33 برابر کمتر از نرم پزشکی توصیه می باشد. به منظور نیل به این نرم لازم است تولید عسل به 12000 تن اضافه شود که متعاقباً نیاز به رشد خانواده های زنبور عسل را درپی خواهد داشت. منابع علوفه ای زیاد در تاجیکستان برای توسعه این بخش می باشد. زمین های کشاورزی عسل دار حدود 5 میلیون هکتار را تشکیل می دهد به طوری که افزایش تولید عسل را به 30 الی 40 هزار تن و موم به 8 تن، ( ماده قهوه ای رنگ شبیه به صمغ) به بیش از 300 کیلوگرم به همراه افزایش تولید ملکه(royal jelly)، apitoxin و شهد امکان پذیر می نماید. دولت جمهوری تاجیکستان توجه خاصی را به اصلاح و توسعه پرورش زنبور عسل در کل طبقه های مزارع به همراه تنوع اشکال مبذول می نماید. بر اساس تصویب دولت تاجیکستان به تاریخ 1.09.2005 در مورد برنامه اصلاح و توسعه بیشتر پرورش زنبور عسل در جمهوری تاجیکستان طی مدت 2006-2010 افزایش خانواده های زنبور عسل به اندازه 800 هزار و تولید عسل به 10 الی 12000 تن طرح ریزی صورت گرفته است.

جهت اصلی توسعه این بخش، تولید مثل خوش نژاد زنبورهای عسل نوع Carpathian و تولید محلی ، تولید مثل زنبورهای ماده اولیه ، ابداع و تکمیل روش دسته ای تولید مثل می باشد. سازمان روش دسته ای تولید مثل در سیستم گروهی زنبور عسل، از نظر تعداد، بر آوردن نیازهای کل طبقات مزارع توسعه پرورش زنبور عسل را خصوصا در میان جمعیت افزایش خواهد داد.

پرورش ماهی

تاجیکستان از بیشترین حجم آب تازه در دنیا برخوردار میباشد. به طوری که 60% کل آب های تازه آسیای مرکزی در تاجیکستان واقع شده است. 1300 استخر طبیعی با حجم کلی 705 کیلومتر مربع، 8 مخزن ذخیره ابی عظیم به حجم 556.31 کیلومتر مکعب ، 5 یخچال طبیعی بزرگ با حجم کلی 414 کیلومتر مربع در جمهوری تاجیکستان واقع شده اند. در حال حاضر تاجیکستان از 20% پتانسیل موجود بهره برداری میکند. تقاضای کشور در مورد فراورده های ماهی 14000 تن می باشد. بر مبنای حجم منابع ابی، تاجیکستان پتانسیل افزایش محصولات ماهی به 50000 تن می رسد.

انواع ماهی های ذیل در تاجیکستان وجود دارند: ماهی قزل الا، افعی، نوعی کپور، کپور نقره ای، گربه ماهی، کپور معمولی،  ماهی سیم، کپور طلایی.